Füzuli rayonu


Füzuli rayonu - Azərbaycan Respublikasında inzibati rayon. Cənub-şərqdə İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Sahəsi 1390 km2, əhalisi 118 900 nəfərdir (01.01.2011). Mərkəzi Füzuli şəhəridir. Füzuli şəhəri və rayonun böyük hissəsi 23 avqust 1993-cü il tarixindən erməni işğalı altındadır.
Rayona Füzuli şəhəri, Horadiz şəhəri, 16 yeni salınmış qəsəbə (Qayıdış-1, Qayıdış-2, Qayıdış-3, Qayıdış-4, Qayıdış-5, Qayıdış-6, Qayıdış-7, Qayıdış-8, Qayıdış-9, Qayıdış-10, Qayıdış-11, Zobucuq-1, Zobucuq-2, Zobucuq-3, Zobucuq-4, Zobucuq-5) və Əhmədbəyli, Bala Bəhmənli, Araz-Zərgar, Araz Dilağarda, Birinci Mahmudlu, İkinci Mahmudlu, Əhmədalılar, Qazaxlar, Mirzənağılı, Aşağı Kürdmahmudlu, Yuxarı Kürdmahmudlu, Alxanlı, Böyük Bəhmənli, Kərimbəyli, Arayatılı, Babı, Mollaməhərrəmli, Horadiz, Aşağı Seyidəhmədli, Şükürbəyli, Yuxarı Seyidəhmədli, Qorqan, Şəkərcik, Şıxlı, Gecəgözlü, Üçüncü Mahmudlu, Aşağı Veysəlli, Yuxarı Veysəlli, Saracıq, Yuxarı Rəfədinli, Gorazıllı, Qaradağlı, Yuxarı Güzlək, Xatınbulaq, Qacar, Divanalılar, Qaraxanbəyli, Merdinli, Qoçəhmədli, Ans, Mollavəli, Dədəli, İşıqlı, Qarğabazar, Yal Pirəhmədli, Yuxarı Yağlıvənd, Qaraməmmədli, Dilağarda, Qobu Dilağarda, Qərvənd, Yuxarı Əbdürrəhmanlı, Kürdlər, Aşağı Əbdürrəhmanlı, Dördçinar, Seyidmahmudlu, Ələsgərli, Hüseynbəyli, Pirəhmədli, Musabəyli, Mandılı, Aşağı Güzlək, Aşağı Rəfədinli, Üçbulaq, Cuvarlı, Xələfşə, Çimən, Yuxarı Aybasanlı, Dövlətyarlı, Aşağı Yağlıvənd, Qarakollu, Govşadlı, Hacılı, Mirzəcamallı, Zərgar, Qızılqışlaq, Ağbaşlı, Murtuzalılar, Hüngütlü, Sərdərli, Sıxımlı, Gövşatlı kəndləri daxildir.
İşğaldan əvvəl rayonda 86 ümumtəhsil məktəbi, 2 texniki peşə məktəbi, 54 uşaq bağçası, 10 musiqi məktəbi, 27 klub, 2 muzey, 90 kitabxana, 13 xəstəxana, 17 həkim məntəqəsi, 48 feldşer-mama məntəqəsi fəaliyyət göstərib.
Rayonda çoxsaylı tarixi-arxeoloji və memarlıq abidələri, о cümlədən qədim yaşayış məskənləri və kurqanlar (Yeni Daş dövrü, Tunc dövrü), türbələr (XIII-XVIII əsrlər), məscidlər (XVII-XIX əsrlər), karvansara (1684-cü il) və s. qalmışdır.


Hacı Ələkbər məscidi


Füzuli şəhərindəki Hacı Ələkbər məscidi memar Kərbalayı Səfixanın ilkin işlərindəndir. Məscidin giriş qapısı üzərindəki daş kitabədə “Memar Kərbalayı Səfixan Qarabağinin işidir” – sözləri yazılmışdır. Kitabədə məscidin tikilmə tarixi də – hicri tarixi ilə 1307-ci il göstərilir. Bu tarixi miladi təqviminə çevirəndə 1889-1890-cı illərə uyğun gəlir. Bu dini ocaq Hacı Ələkbər məscidi adlandırılmışdır. Hacı Ələkbər xeyriyyəçi olub. O, bu məscidin inşası üçün vəsait ayırıb və Şuşadan ustalar dəvət edib. Xeyirxah işlərinə hörmət və ehtiram əlaməti olaraq yerli camaat Hacı Ələkbər bəyi öz tikdirdiyi məscidin ibadət zalının sol pəncərələrindən birincisinin qənşərində dəfn etmişdir.
1993-cü ilin avqustunda Füzuli şəhərinin Ermənistan tərəfindən işğalı zamanı Hacı Ələkbər məscidi yararsız hala düşmüşdür.


Qarğabazar karvansarası


Karvansara 1681-ci ildə Füzuli rayonundakı Qarğabazar kəndinin mərkəzində, çox da hündür olmayan bir təpənin döşündə inşa olunmuşdur. Karvansara tikilisinin eni 23,7 metr, uzunluğu isə 34,7 metrdir. Qarğabazar kəndində tikildiyi üçün o, Qarğabazar karvansarası adı ilə tanınır. Bu tarixi abidəyə bəzən Şah Abbas karvansarası da deyirlər. Onun memarı məlum deyil.
Memarlıq üslubuna görə Qarğabazar karvansarası Alban dövrü memarlıq ənənələrinin oxşarıdır. Girişin sağ və sol tərəflərində gözətçi otaqları qarşısında iki böyük sal daş vardır. Görünür, gözətçilər həmin daşların üstündə dayanıb, karvansaraya daxil olan karvanların yüklərinə baxırmışlar. Karvansara ölkənin daşınmaz tarixi abidələrindən hesab edilir.
Qarğabazar kəndinin işğalından sonra ermənilər bu tarixi-memarlıq abidəsini mal tövləsinə çevirmişlər.


Qarğabazar kəndində məscid


Qarabağın zaman etibarı ilə qədim məscidlərindən biri də Füzuli rayonunun Qarğabazar kəndində yerləşir. El arasında Şah Abbas məscidi kimi tanınan bu məscid elmi ədəbiyyatlarda Hacı Qiyasəddin məscidi kimi öz əksini tapıb. Çünki məscidin qapı çatı üzərindəki kitabədə yazılıb: “Bu məscidi Böyük Allahın mərhəmətli bəndəsi Hacı Qiyasəddin tikdirib h. t. 1095”. Bu da miladi tarixi ilə 1683-84-cü ilə uyğundur. Hacı Qiyasəddin məscidi eyvansızdır. Tamamilə yerli daş materiallardan tikilmiş bir zaldan ibarət olmuşdur. Dam örtüyü tağtavan şəklindədir. Giriş qapısı nəzərə alınmasa burada ağac materialından istifadə olunmayıb. Məscid kəndin mərkəzindəki sal qayalı təpənin üstündə inşa edilib. Onunla eyni dövrdə tikilən karvansara isə həmin təpənin cənubunda yerləşir. Karvansara və məscid konstruksiyasının memarlıq təhlili hər iki abidənin eyni memar tərəfindən tikildiyini söyləməyə imkan verir.
1993-cü ildə Füzuli rayonunun işğalı zamanı Hacı Qiyasəddin məscidi də erməni vandalları tərəfindən dağıdılıb.


Mir Əli türbəsi


Füzuli rayonunun Aşağı Veysəlli kəndində təpə üzərində ucalan qülləvari türbə xalq arasında Mir Əli türbəsi adı ilə tanınır. Türbənin iç quruluşu ikiqatlı olub yeraltı sərdabə və yerüstü kameradan ibarətdir.
Üzərində kitabə və ornament olmasa da inşaat texnikası və həcm-məkan quruluşuna görə, onun Elxanilər dövründə - XIII əsrin sonu XIV əsrin əvvəllərində tikildiyi şübhə doğurmur.


Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri

MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Karvansara

XVII əsr

Qarğabazar kəndi

Mir Əli türbəsi

XIV əsr

Aşağı Veysəlli kəndi


ARXEOLOJİ ABİDƏLƏR

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Qarabulaq kurqan çölü

tunc dövrü

Füzuli şəhərindən şimal-qərbdə

Günəştəpə yaşayış yeri

e.ə. II-I minilliklər

Köndələnçayın sağ sahilində

Qaraköpəktəpə yaşayış yeri

e.ə.IV əsr e.-I əsr və orta əsrlər

Köndələnçayın sağ sahilində

Zərgərtəpə yaşayış yeri

tunc dövrü

Zərgər kəndi

Şəkərçik yaşayış yeri

tunc dövrü

Şəkərçik kəndi

Balalartəpə yaşayış yeri

ilk tunc dövrü

Qaraxanbəyli kəndinin cənub-şərqində

Uzuntəpə yaşayış yeri

ilk tunc dövrü

Quruçay və Köndələnçay arasında

Meynətəpə yaşayış yeri

ilk tunc dövrü

Quruçay və Köndələnçay arasında

Xantəpə yaşayış yeri

ilk tunc dövrü

Quruçay və Köndələnçay arasında

Dədəli kəhrizi

XIX əsr

Dədəli kəndi

Hacı Bayram kəhrizi

XIX əsr

Qoçəhmədli kəndi

Qalpirəhmədli kəhrizi

XIX əsr

Qoçəhmədli kəndi

Kəhriz

XIX əsr

Saracın kəndi


Yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri

MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

İnzibati bina

 

Füzuli şəhəri

Müəllimlər evi

XIX əsr

Füzuli şəhəri

İcra Hakimiyyətinin binası

XIX əsr

Füzuli şəhəri

Hamam

XIX əsr

Füzuli şəhəri

Bulaq

XIX əsr

Qarğabazar kəndi

Məscid

XIX əsr

Qorqan kəndi

Bulaq

XIX əsr

İşıqlı kəndi

Bulaq

XIX əsr

Xələfşə kəndi

Hacı Ələkbər məscidi

XVII-XIX əsrlər

Füzuli şəhəri

Dəyirman

XIX əsr

Füzuli şəhəri

Körpü

XIX əsr

Füzuli şəhəri

Məscid

XVII əsr

Qarğabazar kəndi

Türbə

XVIII əsr

Qarğabazar kəndi

Məscid

XIX əsr

Dədəli kəndi

Körpü

XVIII əsr

Gorəzilli kəndi

Məscid

XIX əsr

Qacar kəndi

Məscid

XIX əsr

Mərdinli kəndi

Körpü

XIX əsr

İşıqlı kəndi

Körpü

XIX əsr

Şıxlı kəndi

Məscid

1889-cu il

Horadiz qəsəbəsi

Məscid

XX əsr

Horadiz qəsəbəsi

İmamzadə

XIX əsr

Horadiz qəsəbəsi

Məscid

XIX əsr

Gecəközlü kəndi

Məscid

XIX əsr

Yuxarı Veysəlli kəndi

Türbə

XIX əsr

Seyidəhmədli kəndi

Məscid

XIX əsr

Aşağı Dilağarda kəndi

Məscid

XVIII əsr

Qocəhmədli kəndi

Körpü

XIX əsr

Qocəhmədli kəndi

Arış körpüsü

XIX əsr

Qocəhmədli kəndi

Sərdərli məscidi

XIX əsr

Qocəhmədli kəndi

Körpü

XVII əsr

Qocəhmədli kəndi

Məscid

XIX əsr

Qocəhmədli kəndi

Alı körpüsü

XIX əsr

Saracıq kəndi

Körpü

XIX əsr

Saracıq kəndi

Kərəm körpüsü

XIX əsr

Saracıq kəndi

Məscid

XVIII əsr

Qaradağlı kəndi

Türbə

XIX əsr

Zuzarı Divanallar kəndi

Məscid

XIX əsr

Qaraxanbəyli kəndi


BAĞ-PARK, MONUMENTAL VƏ XATİRƏ ABİDƏLƏRİ

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

M. Füzulinin heykəli

1970

Füzuli şəhəri

Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuş həmvətənlərimizin xatirə abidəsi

 

Füzuli şəhəri, Mərkəzi park